Diyabet; pankreastan salgılanan insülin hormonunun eksikliği ya da etkisizliği nedeniyle kan şekerinin yükselmesiyle seyreden metabolik bir hastalıktır. Sağlıklı beslenme, düzenli takip ve gerektiğinde ilaç/insülin kullanımı ile kontrol altına alınabilir.
- Diyabette Tanı Kriterleri
- Diyabet Tipleri ve Nedenleri
- Belirtiler ve Komplikasyonlar
- Hipoglisemi & Hiperglisemi
- İnsülin Direnci ve HOMA
- Tedavide İlaçlar ve İnsülin
- Diyabet ve Beslenme Önerileri
- Karbonhidrat Sayımı (K/İ, İDF)
- Glisemik İndeks/Glisemik Yük Notları
- 1 Porsiyon Meyve Miktarları (Özet)
- Tıbbi Uyarı
Diyabette Tanı Kriterleri
| Test | Normal / Sınır |
|---|---|
| Açlık Kan Glukozu | < 126 mg/dL (≥126 mg/dL → diyabet tanısı için kriter) |
| OGTT (2. saat) | ≥ 200 mg/dL → diyabet tanısı için kriter |
| HbA1c | ~%4,7–%5,6: normal; %5,7–%6,4: gizli şeker (prediyabet). Kesin aralıklar için hekiminizin önerisini izleyin. |
Not: Günlük ölçümlerde “normal” açlık glukozunun çoğu kişide ~90–110 mg/dL aralığında seyretmesi beklenir.
Diyabet Tipleri ve Nedenleri
- Tip 1: İnsüline bağımlıdır, genellikle kalıtımsal/otoimmün kökenlidir.
- Tip 2: Daha sık görülür; çoğunlukla 40 yaş sonrası, insüline bağımsız başlayabilir.
- Prediyabet: Kan şekeri normalden yüksek ama diyabet tanısı için yetersiz.
- Gestasyonel diyabet: Gebelikte kan şekeri yüksekliği (24–28. haftada 100 g OGTT önerilir).
Nedenler: Kalıtım, şişmanlık, sık doğum, bazı ilaçlar, enfeksiyonlar, yaş, yaşam tarzı, travmalar.
Belirtiler ve Komplikasyonlar
Ana semptomlar: Ağız kuruluğu, çok su içme, sık idrara çıkma, hızlı kilo kaybı, çabuk acıkma, halsizlik, sık enfeksiyon.
Komplikasyonlar: Kardiyovasküler hastalıklar, retinopati, nefropati, nöropati, diyabetik ayak, gastroparezi, diyabetik ketoasidoz, hipoglisemi vb.
Hipoglisemi ve Hiperglisemi
Hipoglisemi (Kan Şekeri Düşüklüğü)
< ~50 mg/dL (genelde <55–65 mg/dL’de belirtiler): Titreme, terleme, taşikardi, açlık, sinirlilik, uyku hali, çift görme.
Evde yaklaşım (şuur açıksa): 5 kesme şeker veya 150–200 ml meyve suyu/limonata. Şuur kapalıysa: Glukagon i.m. ve acil tıbbi yardım.
Hiperglisemi (Kan Şekeri Yüksekliği)
> 200 mg/dL: Çok su içme, sık idrar, kilo kaybı. Aşırı durumlarda bulantı-kusma, hipotansiyon; tedavisi hekim kontrolünde serum/ilaç düzenlemesidir.
İnsülin Direnci ve HOMA
İnsülin düzeyleri yüksek olmasına rağmen hedef dokularda yeterli etki oluşmamasıdır. Tanıda HOMA-IR kullanılır:
HOMA-IR = (Açlık İnsülini × Açlık Glukozu) / 405
Genellikle <2,7 normal kabul edilir; >2,7 insülin direncini düşündürür (kesin yorum için hekim/diyetisyen takibi şarttır).
Tedavide İlaçlar ve İnsülin
Oral ilaçlar: Metformin grubu (Glucophage, Glifor, Gluformin, Glukofen, vb.) hekim tarafından düzenlenir.
İnsülin: Bazal (24 saatlik temel gereksinim) ve bolus (öğünlere yönelik). Doz, sayı ve zamanlama kişiye özeldir.
Enjeksiyon bölgeleri: Üst/yan kol, karın (göbekten 3 parmak uzak), uyluk, kalça. Glukometre kullanımı eğitimi diyabet hemşiresi/eczaneden alınabilir.
Diyabet ve Beslenme Önerileri
- Karbonhidrat kalitesi: Tam tahıl ekmekleri, bulgur, kepekli makarna, yulaf; baklagiller ve lifli sebzeler tercih edilir.
- Kaçınılacaklar: Şekerli içecekler, şerbetli tatlılar, beyaz ekmek/pirinç, kızartmalar, paketli yüksek şekerli atıştırmalıklar.
- Meyve: Günde en fazla ~2 porsiyon; meyve suyu yerine meyvenin kendisi (lif!).
- Yağ: Zeytinyağı temelli; krema/majonez/ketçap sınırlı. Sakatat ve işlenmiş etleri azaltın.
- Süt ürünleri: Light/az yağlı tercihleri; ev yapımı yoğurt/kefir, probiyotikler kabızlığa da iyi gelir.
- Öğün düzeni: 3 ana + 3 ara öğün; porsiyon kontrolü; çorba/pilav/makarna varsa ekmek eklemeyin.
- İçecekler: Su (2,5–3 L/gün), sade maden suyu; kahve/çay ve kafeinliler sınırlı.
- Pişirme: Izgara, haşlama, fırın, buğulama; kızartmadan kaçının.
- Yaşam tarzı: Düzenli egzersiz; stres yönetimi (nefes, yürüyüş, yoga).
Karbonhidrat Sayımı: Temel Formüller
İnsülin Duyarlılık Faktörü (İDF): 1 ünite insülinin düşürdüğü mg/dL.
Hızlı etkili için: İDF = 1800 / TİD Yavaş etkili için: İDF = 1500 / TİD (TİD = Günlük toplam insülin dozu)
Karbonhidrat/İnsülin Oranı (K/İ): 1 ünite insülinin karşılayacağı karbonhidrat (gram).
K/İ = 500 / TİD (alternatif: K/İ ≈ İDF × 0,333)
Örnek: TİD=50 → İDF=1800/50=36 mg/dL; K/İ=500/50=10 g (1 ünite ≈ 10 g KH).
Glisemik İndeks (Gİ) ve Glisemik Yük (GY) Notları
- Gİ: <55 düşük, 56–69 orta, ≥70 yüksek.
- GY: 0–10 düşük, 11–19 orta, ≥20 yüksek.
- Düşük Gİ/GY’li, liften zengin yiyecekler kan şekeri kontrolüne yardımcı olur.
1 Porsiyon Meyve Miktarları (Özet)
- Elma/Portakal/Armut/Şeftali: 1 küçük–orta boy ≈ 1 porsiyon
- Muz: 1/2–1 küçük boy (şekere göre ayarlanır)
- Üzüm/Yaban mersini: ~1/2–3/4 su bardağı
- Çilek/Böğürtlen: ~1 su bardağı
Not: Elindeki ayrıntılı büyük tabloyu “indirmelik” bir CSV/PDF’e dönüştürebilirim; blogda butonla sunarız.
Önemli Tıbbi Uyarı
Buradaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı, tedavi, ilaç/insülin dozu ve hedef değerler sadece hekiminiz/diyetisyeniniz tarafından kişisel durumunuza göre belirlenmelidir.